Мајскиот манифест во 1924 година – борба, надеж и визија
Мајски манифест не може да се разбере надвор од историскиот контекст во кој настанал — време на длабока нестабилност на Балканот по Првата светска војна, распаднати империи, нови граници и силни национални судири. Македонија во тој период била поделена меѓу Кралство на Србите, Хрватите и Словенците, Кралство Грција и Кралство Бугарија, без сопствена политичка автономија и со население изложено на асимилациски политики, репресии и забрани за национално организирање.
Во такви услови, македонското прашање станало не само регионален, туку и меѓународен проблем. Балканот бил простор на судир меѓу различни национални идеологии, но и поле каде големите сили и револуционерните движења се обидувале да обезбедат влијание. Токму затоа, контактите меѓу Внатрешна македонска револуционерна организација, Комунистичка интернационала и македонските федералисти треба да се гледаат низ тогашната политичка реалност, а не само низ денешните идеолошки поделби.
Во 1920-тите години, многу националноослободителни движења во Европа барале поддршка од различни меѓународни центри на моќ. За дел од раководството на ВМРО, тоа било обид македонската борба да добие поширока дипломатска и политичка поддршка, особено во време кога македонскиот народ немал сопствена држава, меѓународно признат политички субјект или институции што би го застапувале.
Она што го прави Мајски манифест историски значаен е фактот што во него јасно се афирмира идејата за обединета и независна Македонија, како политичка цел што треба да ги надмине поделбите и влијанијата на соседните држави. Документот зборува за Македонија како за посебна политичка целина и за Македонците како народ со право на самоопределување — став што во тоа време претставувал сериозен исчекор во однос на доминантните балкански политики.
Сепак, манифестот предизвикал жестоки реакции и внатрешни поделби. Дел од раководството на ВМРО го сметал за опасно доближување до комунистичкото движење, додека други го гледале како прагматичен обид македонската кауза да добие меѓународна поддршка. Следувале меѓусебни пресметки, негирања и политички конфликти што оставиле длабоки последици врз организацијата и револуционерното движење.
Но, и покрај сите контроверзии, пораката што ја испраќа Мајски манифест останува силна и историски важна: дека македонското прашање не е туѓо или наметнато, туку прашање на народ што бара политичко признавање, слобода и право сам да ја одлучува својата иднина. Во време на поделена Македонија и силни надворешни влијанија, манифестот претставувал повик за национална афирмација, политичка самостојност и обединување околу идејата дека Македонија треба да биде субјект, а не објект на балканската политика.
МАНИФЕСТ
кон македонскиот народ, кон организираното револуционерно население во Македонија и кон македонските револуционери
(Објавен во весникот „La Federation Balcanique” — бр. 1 од 15 јули т.г. Виена).
Браќа македонци! Македонија, во своите природни географски граници меѓу реката Места, планините Родопи, Рила, Шар, реката Дрим, Охридското Езеро, планината Грамос, реката Бистрица и Егејското Море; со простор од 65,000 квадратни километри, пресечена од реките Места, Струма, Вардар, Дрим, Бистрица и надарена со најразновидни природни богатства и благонаклонети климатски услови; со своите 2,302,000 жители, разновидни по етнографскиот состав, со своето централно и економско и стратешко положение на Балканот, меѓу басените на реката Дунав, Егејското и Јадранското Море — ги има сите податоци и права за самостојно политичко постоење, како независна и самостојно управувана држава, која треба да послужи како соединителна политичко-економска алка меѓу народите и државите на Балканскиот Полуостров.
Вековните борби на македонското население против господарувањето над неговата територија од страна на едно племе и тиранијата што се врши врз останатите племиња што ја населуваат Македонија; отпорот што го пружало против денационализаторската политика на државите што владееле со Македонија или граничеле со неа; учеството на македонското население во сите востанија и револуционерни движења; помошта што таа непрекинато ја давала во сите војни на Балканот, на страните што се јавувале да војуваат во името на ослободувањето и самоопределувањето на балканските народи — е најочевидниот доказ за правата и свеста на македонскиот народ да биде самостојна политичка единица на Балканот.
Поаѓајќи и потпирајќи се на таа свест, Внатрешната Македонска Револуционерна Организација — В. М. Р. О., — во текот на цели три децении, води најрешителна револуционерна борба за слободата на Македонија. Таа борба, во зависност од сите сегашни балкански влади, кои треба да ги основаат своите понатамошни намери. Додека бугарската влада подготвува и гарантира правилно разрешување на сите национални спорови, обезбедувајќи културен развој на сите етнички малцинства.
Проценувајќи го основно тоа историско искуство, В. М. Р. О. доаѓа до цврстиот и конечен заклучок дека во својата револуционерна борба за слободата на Македонија, таа може да смета само на крајните прогресивно-револуционерни движења во Европа, кои се борат против империјалистичката политика на своите влади, против постоечките мирни договори и за вистинското самоопределување на својот и туѓиот народ.
Затоа В. М. Р. О. изјавува дека во интерес на македонската слобода, таа ќе ја даде сета своја поддршка само на оние кои на балканско тло се борат против освојувачката политика на европскиот империјализам, спроведувана било директно, било преку владите на балканските држави. Но владите на балканските држави се јавуваат не само како орудија на европскиот империјализам; тие спроведуваат и своја сопствена националистичка освојувачка политика. Благодарение на таа општоевропска империјалистичка и општобалканска националистичка освојувачка политика, Македонија, исцрпена од петвековно ропство, разорена од три војни, денес повторно е поробена и поделена меѓу трите балкански држави: Србија, Грција и Бугарија.
Ниту една од владите на балканските држави не мисли за ослободувањето и обединувањето на раздробените делови на Македонија; ниту една од нив не мисли и не дејствува за самоопределувањето на македонскиот народ во самостојна политичка единица; ниту една од нив не сака да ги даде погоре споменатите права на поробените Македонци, што ќе им обезбедат културен развој како национални малцинства. Поради тоа, В. М. Р. О. е принудена да изјави дека политиката на сите сегашни балкански влади е насочена против ослободувањето на Македонија.
Разгорувајќи ја граѓанската војна во Албанија, Софиската влада на Цанков се зафатила со уништување на В. М. Р. О. Апсењата на неколку стотини Македонци во Бугарија, заподозрени за соучество или сочувство кон македонското ослободително движење; враќањето на сите легални печатени органи на македонската емиграција во Бугарија, кои го бранат ослободителното дело на Македонија; подготвеноста на Софиската влада да се закани и врз највидните дејци на македонското ослободително движење, за да ги уапси и предаде на Србија, очигледно како искупителна жртва за новиот курс на српската и бугарската освојувачка политика — се најновите и најјасните докази за криминалната политика на Софиската влада.
В. М. Р. О. го разбира изворот на таа српска и бугарска политика. Слабоста на Белградската влада внатре во земјата ја тера да ги жртвува интересите на хрватскиот народ во полза на Италија — Фиуме и јадранското крајбрежје — и да бара компензација на сметка на Албанија, бугарската и грчката Македонија. А внатрешната слабост на Софиската влада ја прави неспособна да се спротивстави на бугарските закани и, пред опасноста од окупација на Перник и Костендил од страна на Србите, таа е подготвена доброволно да соработува со српската напаѓачка политика кон Солун, надевајќи се самата таа да биде компензирана кон Кавала. На тој начин се жртвуваат интересите не само на Македонија и Тракија, туку истовремено се загрозуваат и интересите на Бугарија, Југославија и сите балкански народи.
Основната причина за слабоста на Софиската влада е нејзината изолираност, откорнатост од народните маси и непријателството на последните кон неа. Борејќи се за да гарантира правилно разрешување на сите национални спорови, В. М. Р. О. изјавува дека во својата борба за независна Македонија и Балканска Федерација, таа смета првенствено на обединетите револуционерни сили на целото македонско население, без разлика на вера и народност, кои ќе ја водат својата борба во тесна соработка со револуционерните сили на работните маси во другите балкански држави. А колку што успехот на нејзината ослободителна револуционерна борба зависи од меѓународната положба, В. М. Р. О. смета првенствено на моралната и материјална поддршка на прогресивно-револуционерните движења во европските држави, кои се борат против империјалистичката политика на своите влади, против постоечките империјалистички мирни договори и за полното и вистинско самоопределување на народите.
На тој начин В. М. Р. О. дефинитивно се откажува од илузиите да ја очекува слободата на Македонија и создавањето на Балканска Федерација од интервенција на балканските шовинистички и европските империјалистички влади. Таа изјавува дека само оние држави и влади можат да претендираат да бидат искрени пријатели на македонската слобода и на балканските народи, кои во својата сопствена политика даваат доволно докази дека ја следат и на дело го остваруваат принципот на слободно самоопределување на народите. Сите други се непријатели на македонската слобода и кон нивната политика на Балканот, В. М. Р. О. ќе води најрешителна борба.
В. М. Р. О. ја сознава релативната слабост на своите сили, но таа исто така добро знае дека денес цела Европа е минирана од противречности многу подлабоки и непомирливи од оние што ја предизвикаа општоевропската војна.