Локвата и Вињари – крвава увертира за Илинден!
Битката кај Локвата и Вињари се одиграла на 31 мај 1903 година во Костурскиот крај, во близина на селото Д’мбени. Таа претставува една од најзначајните предилинденски вооружени борби на Македонската револуционерна организација и важна увертира во подготовките за Илинденското востание.
Повод за судирот биле силните османлиски репресии во регионот, особено нападот врз селото Смрдеш на почетокот на мај 1903 година, кога биле уништени голем дел од куќите, а имало и голем број жртви меѓу цивилното население. Овие настани дополнително ја засилиле решеноста на македонските чети за организиран отпор.
Во пресрет на судирот, револуционерните чети предводени од истакнатите војводи Васил Чакаларов, Пандо Кљашев, Дичо Андонов, Лазар Поп-Трајков и Митре Влавот зазеле силни и стратешки позиции на врвовите Локвата и Вињари. На 31 мај, османлиски аскер од околу илјада војници започнал движење кон селата во регионот, по што дошло до директен вооружен судир.
И покрај бројната надмоќ на противникот, македонските чети покажале висока организираност, храброст и тактичка подготвеност. Од заземените позиции, тие успешно ги одбивале нападите на османлиските сили во текот на целиот ден. Борбата траела повеќе од четиринаесет часа, при што револуционерите успеале да го задржат теренот и да нанесат тешки загуби на непријателот.
Според историски извори и сведоштва, османлиската војска претрпела над 200 загинати и ранети, што ја покажува силата и отпорот на македонските чети во оваа борба.
Иако имало и загинати меѓу македонските борци, битката се смета за значајна морална и воена победа на четите, бидејќи тие успеале да се спротивстават на многу посилен противник и да се повлечат организирано, задржувајќи ја борбената способност.
Настанот оставил силен траг и во народната традиција. По повод оваа битка, Лазар Поп-Трајков ја создал познатата поема „Локвата и Вињари“, со која се слави храброста и саможртвата на учесниците и се зачувува споменот за борбата.
Битката кај Локвата и Вињари останува еден од симболите на македонската револуционерна борба, како пример за решителност, организираност и отпор во периодот пред Илинденското востание.