Електричните тротинети меѓу слободата и хаосот
Колумна на тема јавна безбедност, урбан развој и новиот сообраќаен предизвик
Од утре, улиците во Албанија ќе бидат без електрични тротинети. Министерството за внатрешни работи реши да ја повлече рачната, буквално — со целосна забрана за нивно движење, додека не се донесат јасни правила. Одлуката ја соопшти министерката Албана Кочиу, по низа поплаки од граѓани и алармантни податоци од државната полиција.
Но дали станува збор за „забрана од нужда“ или за „привремено смирување на сообраќајниот хаос“?
Кога електричните тротинети се појавија на улиците на европските метрополи, тие беа симбол на новата мобилност — лесна, тивка и еколошка. Градовите од Париз до Берлин ги прифатија како знак на урбана модерност и како средство за кратки растојанија во густите центри.
Но со текот на времето, романтиката се претвори во проблем: тротинетите станаа симбол на небезбедност, непочитување и анархија. Без унифицирани правила, тие се движат по тротоари, велосипедски ленти, па дури и автопатишта; ги управуваат тинејџери без кацига или пешаци кои по грешка „ги пробуваат“ по кафана.
Во Албанија, како и во многу балкански градови, инфраструктурата не е подготвена за таков тип на возило. Нема доволно велосипедски патеки, сигнализацијата е слаба, а казните — практично непостоечки. Затоа, државата реши прво да запре, па потоа да дефинира што всушност е дозволено.
Во Европа, електричните тротинети предизвикаа лавина на регулативи — од умерени до драстични.
- Франција прва го изгуби трпението: по десетици сообраќајни инциденти и неколку смртни случаи, Париз во 2023 година организираше референдум, на кој граѓаните гласале за целосна забрана на изнајмени тротинети.
- Италија воведе казни до 500 евра за возење без шлем или без осветлување.
- Германија дозволува користење, но строго по велосипедски патеки, со ограничување од 20 km/h, а секој корисник мора да има најмалку 14 години.
- Финска неодамна им забрани на деца под 15 години – признавајќи дека без контрола, технологијата се претвора во ризик.
- Малта, пак, отиде чекор подалеку и ги забрани сите изнајмени тротинети, дозволувајќи само приватни.
Парадоксално, истите земји што промовираат зелени политики сега воведуваат црвени линии за тротинетите. Причината е проста — брзината на технолошката промена ја надмина брзината на законодавството.
На Балканот, сценариото е шарено:
- Хрватска има најразвиена рамка — ограничување на брзината до 25 km/h, задолжителна употреба на велосипедски патеки и казни за возење по коловоз без дозвола.
- Македонија и Србија сè уште ја пишуваат регулативата: се размислува за минимална возраст, обврска за шлем и дефинирање на дозволени зони.
- Албанија, пак, реши да ја пресече дилемата со тотална забрана — барем додека не се напише целосниот правилник.
Од една страна, тоа изгледа како „забрана на прогресот“. Но од друга, тоа е можеби единствениот начин да се избегне колективен хаос на улиците.
Глобален контекст: исти проблем, различен пристап
Во САД, градови како Њујорк и Сан Франциско ги регулираа преку дозволи и лиценци за оператори, поставувајќи „гео-огради“ — виртуелни зони каде што тротинетите автоматски ја ограничуваат брзината или се исклучуваат.
Во Австралија, повеќе сојузни држави ги третираат како моторни возила, барајќи регистрација и осигурување.
Во Таџикистан, дури, главниот град Душанбе ги забрани сите електрични возила од овој тип до 2030 година.
Светската поука е јасна: каде што нема правила, следуваат или хаос, или забрана.
Дали решението е забрана или ред? Веројатно — и двете.
Забраната е само првиот чекор кон редот, а редот е предуслов за одржливост.
Како што не може да има авијација без контрола на летање, така не може да има електрична мобилност без урбана дисциплина.
Електричните тротинети не се проблем сами по себе — туку огледало на нашиот однос кон заедничкиот простор. Ако ги возиме без правила, тоа не е вина на технологијата, туку на општеството што не поставило граници.
Албанија денес забранува, но утре ќе мора да дозволи — само под нови услови. Тоа е можност не само за Албанија, туку и за целиот регион: да го претвориме хаосот во ред, а секојдневните проблеми во нови, подобри решенија.
Пишува: Световид