105 години од загинувањето на Ѓорче Петров – идеолог, револуционер и визионер на македонското ослободително движење
На 28 јуни 1921 година, во Софија, падна една од најзначајните и најконтроверзни фигури на македонското револуционерно движење – Ѓорче Петров. Неговата смрт не беше само крај на еден живот, туку и симболичен крај на една цела револуционерна епоха која се обидуваше да ја дефинира Македонија во времето на доцниот Отомански период и бурните години по Балканските војни.
Петров е роден на 2 април 1865 година во Варош, Прилепско, тогаш во рамките на Отоманската империја. Образованието го добива во Прилеп, Битола, Солун и Пловдив, а уште како млад учител почнува да се движи низ револуционерните и просветителските кругови на Македонија. Во 1888–1895 година учителствува во Штип, Скопје и Битола, каде што постепено се оформува неговиот поглед дека македонското прашање не е само локален бунт, туку политичко и национално прашање со сопствена логика и иднина.
Во 1895 година станува дел од Македонската револуционерна организација (подоцна ВМРО). Заедно со Гоце Делчев, во 1896 година учествува во изработката на организацискиот устав – еден од првите обиди за систематско уредување на револуционерно движење во Македонија. Истата година ја објавува и својата книга „Материјали за проучување на Македонија“, која често се смета за еден од првите посериозни обиди за политичко-историска анализа на македонското прашање.
Во периодот 1897–1901 година, заедно со Делчев, е задграничен претставник на организацијата во Софија, каде што се водат сложени дипломатски и идеолошки борби за насоката на движењето.
Во 1903 година, за време на Илинденското востание, Петров не е само теоретичар – тој учествува и директно со чета во Прилепско и Мариовско. Востанието пропаѓа, но идејата за автономна Македонија останува жива.
Во годините по востанието учествува на конгресите во 1904 (Прилепски), 1905 (Струмички и Рилски), каде се водат жестоки расправи за иднината на организацијата – дали таа ќе остане автономистичка или ќе се сврти кон надворешни влијанија.
Во Балканските војни и Првата светска војна, Петров се наоѓа во многу сложена политичка позиција. Дел од историографијата бележи дека бил поврзан со различни политички структури во регионот, што дополнително ја прави неговата фигура контроверзна и тешка за еднострано толкување.
Во 1919 година, по Првата светска војна, тој учествува во обиди за обновување на револуционерната организација и дури потпишува апели за самостојна Македонија – документ кој често се наведува како доказ за неговата доследност кон идејата за македонска политичка посебност.
На 28 јуни 1921 година, во Софија, Ѓорче Петров е убиен. Атентатот се поврзува со внатрешни судири во револуционерното движење, кое по Илинден и по војните веќе било длабоко поделено. Неговата смрт често се толкува како резултат на тие идеолошки и политички пресметки, а не само како индивидуален чин на насилство.
Прашањето дали Петров е единствениот или „вистинскиот“ идеолог на македонското дело во Отоманскиот период е повеќе политичко и интерпретативно отколку историски затворено.
Факт е дека:
- тој е еден од најсистематските автори и организатори во движењето,
- учествува во создавање на уставот на организацијата (1896),
- пишува политички и аналитички текстови за Македонија,
- и дејствува и како идеолог и како практичен револуционер.
Но исто така:
- македонското револуционерно движење е колективен процес,
- во него учествуваат повеќе идеи и насоки (Делчев, Сарафов, врховистички и автономистички струи),
- и не постои една единствена „идеолошка линија“.
Ѓорче Петров останува една од клучните интелектуални и организациски фигури на македонското револуционерно движење, но не како единствен идеолог, туку како еден од неговите најјасни и најартикулирани гласови.
Неговата смрт во 1921 година ја затвора приказната за една генерација која веруваше дека Македонија може да се дефинира одвнатре – низ сопствена организација, сопствени идеи и сопствена политичка логика.