Дата-центрите не се ниту добро ниту зло – тие се алатка, а од нас зависи како ќе ја користиме
Кога ќе се спомене дата-центар, најчесто се помислува на огромна зграда полна со компјутери, голема потрошувачка на струја и вода. За едни тоа е закана за животната средина, за други симбол на технолошкиот напредок. Вистината е некаде помеѓу. Дата-центрите не се ниту „чисто добро“ ниту „чисто зло“. Тие се алатка. А дали ќе бидат предност или проблем зависи од правилата според кои ќе се градат и работат.
Наједноставно кажано, дата-центар е објект во кој се сместени голем број сервери – моќни компјутери кои ги чуваат и обработуваат податоците. Кога гледаме видео на YouTube, објавуваме фотографија на Facebook, користиме електронско банкарство или му поставуваме прашање на ChatGPT, најголем дел од работата се случува токму во вакви центри.
Без дата-центри современиот интернет практично не би постоел. Во тоа има и интересен парадокс: голем дел од критиките против дата-центрите денес се шират преку интернет и социјалните мрежи кои самите зависат од нив.
Но критиките имаат основа. Дата-центрите, особено оние за вештачка интелигенција, можат да бидат големи потрошувачи на електрична енергија. Затоа клучното прашање не е само колку струја ќе трошат, туку кој ќе ја обезбеди таа струја и дали тоа ќе влијае врз останатите потрошувачи.
Инвеститорот треба да обезбеди услови за сопственото снабдување и да ја почитува пазарната регулатива. Ако се потребни нови далноводи, трафостаници или друг капацитет, тоа мора однапред да биде планирано. Дата-центарот не смее да биде причина граѓаните да имаат понесигурно снабдување.
Истовремено, големата потрошувачка може да биде и можност. Македонија има голем број сончеви денови и значителен интерес за изградба на фотоволтаици. Голем индустриски потрошувач може да создаде дополнителна побарувачка за произведената енергија. Во комбинација со батерии и други системи за складирање, тоа може да биде дел од пошироката енергетска трансформација.
Слично е и со водата. Не сите дата-центри користат вода на ист начин. Постојат системи за воздушно и затворено течно ладење, како и други технологии кои значително ја намалуваат потрошувачката на вода. Затоа при одобрувањето мора да се гледа која технологија ќе се користи, а не само да се зборува општо за дата-центри.
Економската страна е уште една важна димензија. Ваквите објекти бараат инженери, техничари, експерти за мрежи, електроенергетика, ладење, безбедност и сајбер-заштита. Тоа се работни места со висока додадена вредност и можност за задржување на дел од младите стручњаци во земјата.
Но дата-центарот не треба да се прифаќа по принципот „само да дојде инвестицијата“. Треба да се знае каде ќе биде изграден, колку енергија и вода ќе користи, како ќе се обезбеди инфраструктурата и каква ќе биде користа за државата и локалната заедница.
Најдобрата локација е онаа каде што објектот нема да го нарушува животот на населението, а неговото приклучување нема да го загрози постојниот енергетски систем. Еколошките стандарди мора да бидат високи, а обврските на инвеститорот јасно дефинирани.
Затоа вистинската дебата не треба да биде „за или против дата-центри“. Прашањето треба да биде: какви дата-центри сакаме и под кои услови?
Ако ги градиме без правила, можат да станат товар. Ако ги градиме со строги енергетски, еколошки и економски услови, можат да бидат важен дел од дигиталната и енергетската трансформација на Македонија.
Пред сто години електричната мрежа била инфраструктура на иднината. Денес дата-центрите се дел од инфраструктурата на дигиталниот свет.
Технологијата е алатка. Од нас зависи дали ќе биде товар или развојна шанса.