Зборовите не се неутрални: еден век соучесништво на ЕУ против Македонците

Претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, пристигна во Скопје на 2 октомври 2026 година, со вообичаеното сценарио: пофалби за напредокот во пристапните преговори со ЕУ, нејасни ветувања и празни говори за систематското бришење на етничките Македонци во Грција и Бугарија. Нејзината посета — последна станица од балканската турнеја — беше предвидлива. Но зборовите не се неутрални. Тие можат да бидат смоквин лист за неактивност — а кога не се поткрепени со ниту еден писмен, правно обврзувачки документ од Европската комисија, тие стануваат самото соучесништво.

Ова не е прашање на далечна историја. Станува збор за жив геноцид што Европската Унија го овозможи, го олесни и продолжува да го закопува.


Што се случи

Помеѓу 1904 и 1908 година, грчките вооружени чети — андартите — спроведоа систематска кампања на терор низ Отоманска Македонија. Ова не беше случајно разбојништво. Тоа беше организирано, финансирано и поттикнато од грчката држава. Грчки офицери во униформи предводеа чети од по неколку стотици. Европските конзули и разузнавачи ја документираа кампањата во реално време, а нивните извештаи беа собрани и објавени во Лондон во 1908 година во Macedonia and the Reforms.

Моделот беше постојан. Во септември 1905 година, грчка чета од 150 луѓе го ограби секој дом во селото Герман, го натовари пленот на 55 коњи и киднапираше неколку жени. Една од нив, вдовицата Ангелина Динева, никогаш не се врати. Во истиот месец, чета предводена од „Барба Георги“ уби еден постар човек и неговиот 18-годишен внук помеѓу Порое и Петрич, откако претходно полумртви ги претепаа, а потоа ги довршија со јатагани. Дионис Колев и неговиот слуга беа врзани, мачени „со рафинирана суровост“, убиени, а нивните тела најдени „страшно осакатени“.

Грчка чета упадна во селото Арменско, предизвикувајќи „неопислива паника“ кај жителите, потоа ја ограби црквата и ги одведе свештеникот и двајца истакнати селани во планините.

Речиси 100 македонски работници беа удавени во реката Алиакмонас во мај 1905 година. Дваесет и пет беа убиени во Исвор во 1907 година. Петнаесет беа заклани пред своите деца кај Катерина.

Во Нијауста, грчките чети собраа македонски истакнати селани на селскиот плоштад и им наредија да ја напуштат Егзархијата, да ја признаат Патријаршијата и да се изјаснат како Грци. Им беа дадени пет дена да одлучат, „под закана од истребување заедно со нивните сожители и од гледање како нивните села горат“.

Кампањата имаше јасна цел: да се уништи македонскиот идентитет и да се замени со грчки.


Терминот „Бугари“: алатка за бришење

Една клучна точка мора да се објасни. Отоманските и грчките извори што ги документираа овие злосторства често ги нарекуваа жртвите „Бугари“. Ова не беше етнички опис. Тоа беше политичка и верска ознака наметната однадвор.

Според отоманскиот милет-систем, православните христијани беа категоризирани според нивната црковна припадност, а не според етничката припадност или јазикот. Бугарската Егзархија, основана во 1870 година, стана верска институција за православните христијани во Македонија и го користеше бугарскиот како литургиски и административен јазик. Оние што ѝ се приклучија беа правно и административно класифицирани како „Бугари“, без оглед на нивната етничка самоидентификација. Егзархијата никогаш не беше етнички попис.

Во реалноста, населението во Македонија зборуваше македонски, а не бугарски. Грчките извори го усвоија терминот „Бугар“ за да го негираат постоењето на посебен македонски идентитет. Терминот беше политичка и верска категорија наметната однадвор, подоцна злоупотребена од грчката и бугарската пропаганда за да се негира дека Македонците постојат како посебен народ.

Истата тактика продолжува и денес. Грчките и бугарските официјални претставници сè уште ги опишуваат Македонците како „словенско-говорни“ или „бугарско-говорни“ за да го избегнат зборот „македонски“. Овие термини не се неутрални лингвистички описи. Тие се истиот инструмент за бришење, обновен за нов век.

Терминологијата на сторителите и нивните дипломати не смее да се меша со идентитетот на жртвите. Кога грчките чети напаѓаа „бугарски“ села, тие напаѓаа Македонци. Кога грчките конзули пишуваа за „бугарско-говорното население“, тие опишуваа Македонци.


Стандардот Јелисиќ

Апелациониот совет на МКТЈ во предметот Обвинител против Јелисиќ го утврди правниот стандард за геноцид. Геноцидот бара dolus specialis — посебна намера да се уништи, целосно или делумно, заштитена група како таква. Но доказот за посебна намера може да се изведе од околностите: систематско насочување, размерот на злосторствата, повторувањето на разорните дејствија и постоењето на план или политика.

За разлика од Горан Јелисиќ, чии случајни убиства и нарушена личност го наведоа Првостепениот совет да го ослободи од обвинението за геноцид, грчката кампања не беше ниту случајна ниту водена од личност. Таа беше планирана во пролетта 1904 година. Систематски целеше македонски села, цркви, училишта и општествени водачи. Дејствуваше според регулативи што ја дефинираа главната должност како забрана за секаков контакт со Бугарите „под закана од смрт“. Вклучуваше масакри, тортура, силување, палење, присилно преобратување и киднапирање.

Ова не беше задушување на бунт. Тоа беше уништување на идентитетот на еден народ.


Улогата на ЕУ

Европската Унија не е пасивен набљудувач. Таа е свесен соучесник.

Според член 16 од Правилата на Меѓународната правна комисија за одговорност на државите, држава која помага или потпомага друга држава во извршување на меѓународно противправно дело носи одговорност ако тоа го прави со знаење за околностите. Сите земји-членки на ЕУ се страни на Конвенцијата за геноцид, која наметнува обврска за спречување и казнување на геноцидот.

Преспанскиот договор од 2018 година е најјасниот доказ за соучесништвото на ЕУ. Преговаран под силен притисок на ЕУ и потпишан во присуство на претставници на ЕУ, договорот бараше Македонија да се откаже од македонското малцинство во Грција и да изгради „заедничка историја“ според грчки правила. Македонските организации го опишаа како „Договор за геноцид“ и како „културен геноцид“.

Македонската жири-комисија на совеста ја прогласи ЕУ за „виновна за идентитетски и културен геноцид“. Како што забележа една анализа во Emerging Europe: „Грција успешно ја претстави својата политика на културен геноцид против Македонците како ’дипломатски спор‘, а светот слепо следеше.“

ЕУ беше постојано информирана за овие прекршувања преку механизмите на ОН. Не направи ништо.

Бугарија, членка на ЕУ од 2007 година, исто така продолжува да го негира постоењето на македонско малцинство во своите граници. ЕУ никогаш не ја повика на одговорност.


Зошто писмена гаранција е невозможна — и зошто тоа ништо не оправдува

Бранителите на Комисијата ќе речат дека таа не може да дејствува. Тие се во право според правото, и токму тоа е проблемот.

Европската Унија нема устав. Има договори. И тие договори ги ставаат правата на малцинствата надвор од надлежноста на Унијата. Член 4(2) од Договорот за Европската Унија бара Унијата да го почитува националниот идентитет на своите земји-членки. Комисијата ова го изјави во писмена форма:

„Земјите-членки задржуваат исклучива надлежност во однос на регулирањето на правниот статус на употребата на националните, регионалните и малцинските јазици, вклучително и признавањето на одредени јазични права на нивните територии.“

И повторно:

„ЕУ нема надлежност да наметнува промени во политичкиот, административниот и институционалниот рамковен систем што постои во земјите-членки во однос на статусот на националните малцинства… Земјите-членки имаат општи овластувања да законодат за националните малцинства, особено за прашања поврзани со признавањето на статусот на таквите малцинства.“

Судот на правдата на Европската Унија го потврди ограничувањето во 2022 година: „Европската Унија нема надлежност во однос на правата на лицата што припаѓаат на национални малцинства.“

Значи Комисијата не може да донесе регулатива, директива или одлука со која ќе гарантира македонски јазик, историја, култура и религија во Грција и Бугарија. Не може да влезе во договор што го прави тоа. Ако се обиде, Судот ќе го поништи.

Ова не е изговор. Ова е причината зошто усните ветувања се безвредни.

Унијата може да го условува пристапувањето со заштита на малцинствата. Може да финансира проекти за малцински јазици. Може да донесува резолуции. Не може да ги присили Грција или Бугарија да го признаат македонското малцинство. И го знае тоа.

Затоа, кога претседателката на Комисијата стои во Скопје и топло зборува за македонскиот идентитет и јазик, таа зборува таму каде што нема моќ да обврзе, а молчи таму каде што има моќ да дејствува. Тоа е изборот. И тој избор е соучесништво.


Изборот

Конвенцијата за геноцид ги обврзува сите договорни страни да го спречат и казнат геноцидот. Сите земји-членки на ЕУ ја носат оваа обврска. Тие не успеаја.

Сегашната влада на ВМРО-ДПМНЕ во Северна Македонија има единствена можност. Доказите се документирани. Правната рамка постои. Историскиот запис е јасен. Она што е потребно сега е политичка волја.

Северна Македонија треба да ги собере своите дијаспорски експерти, да ги претстави доказите пред меѓународната правна заедница и да побара признавање на македонскиот геноцид. Треба да ги повика сторителите на одговорност — вклучително Европската Унија и нејзините земји-членки.

Патот напред не води преку регулатива на Брисел. Тој води преку Советот на Европа — Рамковната конвенција за заштита на националните малцинства и Европската повелба за регионални или малцински јазици — и преку билатерални и мултилатерални договори што ги обврзуваат државите директно. Грција и Бугарија одбија да ги потпишат овие инструменти. Тоа одбивање треба да се именува, јавно, на секој меѓународен форум каде што тие тврдат дека ги бранат човековите права.

Македонскиот народ чека премногу долго.

Страдањето не беше случајно. Не беше изолирано. Не беше само производ на војна.

Тоа беше геноцид. И продолжува и денес.


Извори и дополнително читање

Примарни современи извори (1904–1908)

· Draganof, Macedonia and the Reforms (London: Hazell, Watson and Viney, 1908). Компилација на британски, француски, руски и австроунгарски дипломатски и конзуларни извештаи од Отоманска Македонија, вклучувајќи ги сведоштвата за Герман, Порое–Петрич, Кадино, Арменско, Старичани и кампањата за присилно преобратување во Нијауста.
· H. N. Brailsford, Macedonia: Its Races and Their Future (London: Methuen & Co., 1906). Сведоштво од прва рака на британски новинар и истражувач на Фондот за помош на Македонија.
· „The Macedonian Danger“, The Spectator, 3 август 1907, стр. 14.
· „600 Macedonians Coming: Atrocities Still Going On in Turkey“, The New York Times, 15 декември 1906.
· „Greek-Bulgarian Battles: Twenty-four Greeks Killed in One Fight in Macedonia“, The New York Times, 22 октомври 1904.
· Oschima: The Story of a Small Village in Western Macedonia, дигитална колекција на Pollitecon Balkan Literature Portal.

Правни извори

· Обвинител против Горан Јелисиќ, предмет бр. IT-95-10-T, Првостепена пресуда, 14 декември 1999.
· Обвинител против Горан Јелисиќ, предмет бр. IT-95-10-A, Апелациона пресуда, 5 јули 2001.
· Конвенција за спречување и казнување на злосторството геноцид, усвоена на 9 декември 1948, член II.
· Статут на Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија, член 4.
· Меѓународна правна комисија, Правила за одговорност на државите за меѓународно противправни дела (2001), член 16 и Коментар.
· Договор за Европската Унија, член 4(2).
· Договор за функционирањето на Европската Унија, член 218.
· Конечно решение за разликите опишани во Резолуциите 817 (1993) и 845 (1993) на Советот за безбедност на ОН [Преспански договор], Грција–Северна Македонија, 17 јуни 2018.

Наука и документација

· Tassos Kostopoulos, „How the North was won: Épuration ethnique, échange des populations et politique de colonisation dans la Macédoine grecque“, European Journal of Turkish Studies, бр. 12 (2011).
· Tamás Molnár, „Complicity in International State Responsibility: Structural Paradoxes and Dynamic Shifts“, European Papers, Vol. 2023, No. 2.
· M. Tasheva & K. Minoski, „The Exodus of the Macedonians from Aegean Macedonia – A Process of Individual and Collective Trauma“, Sociological Review (Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Скопје, 2017).
· United Macedonian Diaspora, Eliminating Ethnic, Linguistic, and Religious Discrimination of the Macedonian Minority in Albania, Bulgaria, and Greece, Поднесок до OHCHR (2019).
· United Macedonian Diaspora, Поднесок до Универзалниот периодичен преглед на Обединетите нации за Македонија и Македонците (2019).
· Macedonian Human Rights Movement International (MHRMI), Frame It, Win It, Eradicate It: The Cultural Genocide of Macedonians (Toronto, 2018).

Печат и застапување

· „Macedonian Jury of Conscience finds EU guilty of identity and cultural genocide“, Online Opinion, 28 мај 2026 (известување за жири-комисијата на совеста convened 13 мај 2025).
· „Greece accused of ‘genocide’ of Macedonian people“, Anadolu Agency, 17 јули 2018.
· „You wouldn’t give away your ethnic identity. So why should Macedonians?“, Emerging Europe, 14 септември 2020.
· Amnesty International, „EU/Israel: Review of the EU’s relations with Israel welcome but devastatingly late“, 20 мај 2025 (цитирано за двојните стандарди на ЕУ за геноцид, не за Македонија).


Пишува од Вашингтон, Д.Ц., САД, STEVE GLIGOROV, J.D., Esq., B.S., Cert. in Int’l Trade Law & Int’l Comm. Arb., Original Co-Founder of the United Macedonian Diaspora

Колумните се лични ставови на авторите и Pelanet.mk не носи одговорност за нив.


1086

Задолжително

Verified by MonsterInsights