На денешен ден пред 123 години: Последните борби на Илинденското востание во Битолско – трагедијата кај Цапари

Утрото на 23 септември 1903 година над Цапари било тивко, но тишината на Баба Планина веќе ја носела тежината на еден крвав ден. Само неколку часа порано, во планинските предели над селото, завршила една од последните големи борби на Илинденското востание во Битолско. На падините на Баба останале десетици востаници, а нивните имиња подоцна биле запишани во историјата на селото и на битолскиот крај.

Цапари во тие августовски и септемвриски денови на 1903 година не било обично битолско село. Тоа било едно од силните востанички упоришта во Битолскиот револуционерен округ. Од селото во востанието се вклучиле околу 170 вооружени борци. Некои заминале со четите кон планината, други учествувале во борбите во околните села, а зад нив останувале семејствата, домовите и едно село кое знаело дека секој следен ден може да донесе вест за нова жртва.

Кога востанието почнало да слабее, османлиската војска започнала силни потери по востаничките чети. Крушево било задушено, Смилево било опустошено, а низ Битолско се движеле големи воени единици. Востаниците постепено се повлекувале кон планините, надевајќи се дека таму ќе најдат засолниште и можност да ја продолжат борбата.

Но, Баба Планина повеќе не била само засолниште. Таа станала последното бојно поле.

На 22 септември 1903 година, во цапарскиот синор дошло до жестока пресметка меѓу востаниците и османлиските сили. Борбата се водела во тешки планински услови, во пределот што во локалното предание се памети како Палиснопје и Цапарска Пресека.

Востаниците биле опколени и бројчано послаби. Сепак, се бореле до последниот куршум.

Во таа борба паднале десетици луѓе. Историските истражувања наведуваат 52 загинати востаници, додека во заедничката гробница во Цапари подоцна биле погребани посмртните останки на 48 борци. Меѓу нив имало луѓе од Цапари, но и од други села од Битолско и Демирхисарско.

Имињата на тие луѓе денес можеби на многумина не им значат ништо. Но во 1903 година зад секое име стоел дом, мајка, татко, сопруга, брат или дете кое чекало некој да се врати од планината.

Не се вратиле.

Меѓу загинатите биле и борци чии имиња останале запишани во историските записи – Ацко Трајков од Базерник, Апостол Огненов од Ѓавато, Апостол Тноков од Цапари, Ангеле Калинин – Мајсторчето од Цапари и други востаници од битолскиот крај.

По битката, телата на загинатите биле пренесени кон Цапари. Заедничката гробница станала нем сведок на последните денови од востанието. Во селото останала и приказната за големата жртва што ја поднело населението. Според податоците запишани на споменикот во Цапари, селото во текот на Илинденскиот период загубило 96 свои жители.

А потоа дошол 23 септември.

Само еден ден по крвавата битка, во близина на Цапари, Главниот штаб на Битолскиот револуционерен округ донел одлука за прекин на востанието. Востаничките сили биле исцрпени, бројот на загинатите и заробените растел, а османлиската воена сила била огромна.

Илинденското востание во Битолско завршувало.

На Баба Планина, сепак, останале трагите од последната борба. Останале и имињата на луѓето кои таму го завршиле својот живот.

Денес, кога од Цапари се гледа кон високите падини на Баба, тешко е да се замисли дека пред 123 години таму се слушале пушки, дека низ шумата се движеле чети и војска и дека едно цело село чекало да дознае кој преживеал.

Планината денес е тивка.

Но, над Цапари сè уште стои споменот на оние што останале таму во последните денови на Илинденската епопеја.

И токму затоа, 23 септември 1903 година не е само датум во календарот на македонската историја. Тоа е ден кога над Битола замолчале пушките на едно востание, но започнал долгото паметење на неговите жртви.


1104

Задолжително

Verified by MonsterInsights