8 октомври 1912 – денот кога започна војната што ја промени картата на Балканот
На 8 октомври 1912 година, на Балканот започнала војна која за само неколку месеци целосно ќе ја промени политичката карта на регионот.
Првиот чекор го направила Црна Гора, која ѝ објавила војна на Отоманската империја. Во следните денови во конфликтот влегле и Србија, Бугарија и Грција. Четирите балкански држави, кои претходно ги надминале дел од меѓусебните спротивставености за да создадат Балкански сојуз, тргнале против Отоманската империја, која со векови имала власт над голем дел од Балканот.
Причините за војната биле сложени. Балканските држави имале свои територијални и политички интереси, а особено важна била Македонија. Во исто време, Отоманската империја веќе се соочувала со сериозно слабеење на својата власт во европските територии. Македонија со децении била простор во кој се судирале различни политички, национални и вооружени движења и пропаганди.
Во есента 1912 година сите овие спротивставености преминале во отворена војна.
На почетокот, развојот на настаните бил многу побрз отколку што очекувале големите европски сили. Бугарската армија напредувала во Тракија, додека српските сили се движеле кон Косово и Македонија. Грчката армија напредувала кон Солун, а грчката флота го ограничувала движењето на османлиските засилувања преку Егејското Море. На 23 октомври српската армија извојувала голема победа кај Куманово, по што османлиската Вардарска армија започнала повлекување кон југ и запад.
И тука приказната се приближува до Битола.
По поразот кај Куманово, османлиските сили се повлекле кон просторот на Битола, каде што се обиделе повторно да се организираат. За српската Прва армија следната голема цел бил Манастир – денешна Битола.
На 16 ноември 1912 година започнала Битолската битка. Борбите се воделе во околината северно од градот, а најжестоките судири се случиле во следните денови. Османлиската Вардарска армија се соочила со српските сили кои напредувале кон Битола.
На 18 ноември борбите достигнале кулминација. Османлиските позиции биле потиснати, а нивните сили започнале повлекување. Следниот ден, 19 ноември 1912 година, српските сили влегле во Битола. Со тоа завршила османлиската власт во градот, која траела повеќе векови.
Но, падот на Битола не значел и крај на балканските пресметки.
Првата балканска војна продолжила до пролетта 1913 година. Османлиската империја загубила голем дел од своите европски територии, а на 30 мај 1913 година бил потпишан Лондонскиот мировен договор. Но, победата над Отоманската империја веднаш отворила ново прашање: кому ќе му припаднат освоените територии, а особено Македонија?
Токму тука започнала новата балканска криза. Србија, Бугарија и Грција имале меѓусебно спротивставени интереси околу поделбата на Македонија. Несогласувањата за териториите што ги освоиле заедно против Османлиската империја само неколку месеци подоцна ќе доведат до нова војна – Втората балканска војна.
Затоа 8 октомври 1912 година не е само датум на почетокот на една војна. Тој е почеток на период во кој за само една година се распаднал стар политички поредок на Балканот, Отоманската империја ја изгубила речиси целата своја европска територија, а Македонија повторно се нашла во центарот на големите балкански спорови.
И за Битола, 1912 година означила историски пресврт. На 19 ноември завршила една епоха, но започнала друга – епоха во која градот и неговото население ќе ги почувствуваат последиците од новата поделба на Балканот.