Џиго Џитоку: Економската цена на дискриминацијата врз етничките Македонци во земјите-членки на ЕУ
Џиго џитоку (自業自得) на јапонски значи „сопствените дела ги носат сопствените последици“.
Духовите на апартхејдската економија во ЕУ
Апартхејдот покажа како расното исклучување може да вкорени економска неповолност. Правото на ОН ја дефинира „расната дискриминација“ така што вклучува разлики засновани на етничко потекло што ги нарушуваат еднаквите права; ЕСЧП утврди повреди на правата на здружување во случаите на македонското малцинство во Грција и Бугарија. Острите падови на БДП во овие региони во периодот 2019–2024 повикуваат на темелно испитување — на апартхејдската економија во современата ЕУ.
Збиена белешка за изворите и тврдењата
Овој текст ја испитува врската помеѓу документираната расна дискриминација врз идентитетските права на етничките Македонци во Грција и Бугарија и економското работење на регионите во кои живеат тие заедници. Централното тврдење е дека таквата етничка дискриминација наметнува мерливи економски трошоци врз регионите на ЕУ што ја практикуваат.
Доказите се потпираат на прецизни правни наоди: Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП) постојано утврдил повреди на член 11 (слобода на здружување и собрание) во релевантните случаи. ЕСЧП не може да издаде експлицитни наоди за „расна дискриминација“, бидејќи таа карактеризација спаѓа надвор од предметната јурисдикција на рамката на Советот на Европа¹; сепак, судски утврдените факти на Судот ги задоволуваат основните елементи на расната дискриминација според Меѓународната конвенција за елиминирање на сите форми на расна дискриминација (ICERD), особено според нејзиниот елемент „ефект“.² Корелацијата помеѓу документираната дискриминација врз македонскиот идентитет во Грција и Бугарија и регионалното економско намалување во тие области е, следствено, робусна и емпириски документирана. Нејзината каузална интерпретација е уверлива теоретска теза што не може да се игнорира — токму она што изданијата како Greek Reporter не го адресираат.
Контрафактичкото политичко прашање — дали Северна Македонија е подобро надвор од ЕУ што практикува расна дискриминација — е моделирано од PelaNet, кој заклучува дека задржувањето на македонскиот монетарен суверенитет надвор од ЕУ е критична стратегија за опстанок против намерната структурна кревкост на еврозоната.³
Извршно резиме
Податоците на Евростат покажуваат дека Западна Македонија (Грција) и Југоисточниот регион (Yugoiztochen, Бугарија) имале двете најголеми регионални намалувања на БДП во ЕУ помеѓу 2019 и 2024 година: −18% и −20,5%, соодветно.⁴ Двете јурисдикции се дом на значителни етнички македонски популации што се соочуваат со системска расна дискриминација од владите на Грција и Бугарија.
Овој текст документира робусна корелација: двата најслабо економски рангирани подрегиони на ЕУ се токму оние со најопширно документирани истории на повреди на македонските малцински права од страна на земји-членки на ЕУ. Целта не е само да се утврди оваа лесно проверлива корелација, туку да се разоткријат погрешните институционални механизми на ЕУ и државните наративи што ја кријат, извртуваат и замаглуваат оваа дискриминаторска економска стварност што ги таргетира Македонците во ЕУ.
Анализата се развива во четири дела. Прво, ја утврдува правната евиденција преку пресудите на ЕСЧП и ги мапира фактичките наоди на Судот врз дефиницијата на ICERD. Второ, ги презентира компаративните регионални економски податоци и прецизно ја изразува корелацијата. Трето, ги испитува механизмите на пренос, алтернативните објаснувања и моделираното контрафактичко сценарио на нечленство на Северна Македонија во ЕУ. Четврто, ги разгледува политичките импликации за независно македонско монетарно регионално управување.
Централното емпириско тврдење е намерно тесно: постои силна, документирана корелација помеѓу подрегионите на ЕУ со судски утврдени повреди на малцинските права врз резидентните етнички Македонци и најтешките регионални економски намалувања во ЕУ.
Иако каузацијата и збунувачките променливи остануваат отворени, самата корелација е емпириски факт што стандардниот наратив за „енергетска транзиција“ не успева да го објасни. Политичкиот заклучок е дека одлуката на Северна Македонија да остане надвор од ЕУ не е само пасивна подразбирана опција, туку рационално моделирана македонска стратегија за опстанок против тајно расистичка и структурно неисправна монетарно-фискална унија на ЕУ.
- Правната евиденција: Од наодите на ЕСЧП до стандардот на ICERD
1.1 Разликата во јурисдикцијата
ЕСЧП одлучува за наводни повреди на Европската конвенција за човекови права, а неговата предметна јурисдикција е строго дефинирана со тој инструмент. Иако член 14 забранува дискриминација во правата од Конвенцијата, случаите разгледани овде постапуваа главно по член 11. Судот никогаш не издал експлицитен наод за „расна дискриминација“, бидејќи таа правна карактеризација не било прашањето пред него. Ова е јурисдикциска граница, а не суштинска оценка за државното однесување.¹
ICERD, усвоена во 1965 година и во сила од 1969 година,⁵ во член 1(1) ја дефинира расната дискриминација како:
„…секоја разлика, исклучување, ограничување или преференција заснована на раса, боја, потекло или национално или етничко потекло, која има цел или ефект да го поништи или наруши признавањето, уживањето или остварувањето, на рамноправна основа, на човековите права и основните слободи во политичката, економската, социјалната, културната или која било друга област од јавниот живот.“⁶
Општата препорака 14 на CERD (1993) потврдува дека „заснована на“ е функционално еквивалентна на „врз основа на“ и дека разликата ја прекршува Конвенцијата ако покажува или цел или ефект на нарушување на заштитените права.⁷ Тестот е дисјунктивен; не е потребен експлицитен доказ за дискриминаторска намера.
Задачата, значи, не е да се тврди дека ЕСЧП формално утврдил расна дискриминација, туку да се оценат неговите судски утврдени факти според дефиницијата на ICERD. Ова е валидна правна карактеризација.
1.2 „Уранио Токсо и други против Грција“ (2005)
Овој случај се однесуваше на политичка партија основана во 1994 година за да го брани македонското малцинство во Грција. Во септември 1995 година, партијата отворила седиште во Флорина и поставила натпис на грчки и македонски. Полицијата го отстранила натписот по наредба на јавниот обвинител. Подоцна толпа го нападнала седиштето; полицијата не презела превентивни или заштитни мерки, а обвинителот одбил да истражи.⁸
Судот утврдил повреда на член 11, заклучувајќи дека властите не ги исполниле своите „позитивни обврски својствени за ефективно почитување на слободата на здружување“.⁹
Според член 1(1) од ICERD, државните дејствија претставувале „ограничување“ (отстранување на натписот) и „исклучување“ (пропуст да се заштити здружението од насилство). Однесувањето било засновано на национално или етничко потекло, бидејќи натписот бил таргетиран затоа што користел етнички македонски јазик. Елементот „ефект“ е утврден со судски утврдената повреда на член 11 — слободата на здружување на партијата била активно нарушена во политичкиот јавен живот. Прагот на ICERD е исполнет само на елементот „ефект“. Засегнатите лица се родени во Грција, имаат грчко и ЕУ државјанство и го задржуваат македонското етничко/расно потекло.
1.3 „Станков и Обединетата македонска организација Илинден против Бугарија“ (2001)
Илинден бил основан во 1990 година за да ги обедини Македонците во Бугарија на регионална и културна основа и да постигне признавање на македонското малцинство.¹⁰ Бугарските судови ја одбиле судската регистрација во 1990 и 1991 година, образложувајќи дека целите на здружението биле „насочени против единството на нацијата“ и „опасни за територијалниот интегритет на Бугарија“.¹¹ Случајот пред ЕСЧП се однесувал на системската забрана на комеморативните собири помеѓу 1994 и 1997 година. Судот одлучил со 6 спрема 1 дека овие забрани ја повредуваат член 11.¹²
Според член 1(1) од ICERD, државните интервенции претставувале и „ограничувања“ (забрана на собранието) и „исклучувања“ (одбивање на правна регистрација). Тие биле директно засновани на национално или етничко потекло, бидејќи домашните судови експлицитно ги поврзале одбивањата со изразувањето на македонскиот идентитет. Елементот „ефект“ е утврден со наодот на ЕСЧП за повреда на член 11. Прагот на ICERD е исполнет на двата елемента, или најмалку на ефектот. Засегнатите лица се родени во Бугарија, имаат бугарско и ЕУ државјанство и го задржуваат македонското етничко/расни потекло.
1.4 Правната евиденција како независен сет на податоци — што крие ЕУ
Наодите на ЕСЧП се независна, судски верифицирана евиденција за државни ограничувања на македонските малцински права во токму двете земји-членки на ЕУ чии подрегиони населени со Македонци забележале најтешки намалувања на БДП во ЕУ. Мапирани врз член 1(1) од ICERD, тие воспоставуваат робусен прима фацие случај дека однесувањето спаѓа во меѓународната дефиниција за дискриминација. Отсуството на формален наод за „расна дискриминација“ е функција на јурисдикциските граници, а не на фактичката реалност. Овие судски утврдени факти ги задоволуваат основните елементи на ICERD според елементот „ефект“.
Понатаму, завршните забелешки на CERD од 2024 година за Грција изразија загриженост дека домашната правна рамка не признава (македонски) етнички малцинства надвор од муслиманското малцинство во Тракија, што „им го негира нивното право на самоидентификација и може да го ограничи нивното уживање на правата заштитени со Конвенцијата“.¹³ Ова силно ја поддржува тезата дека негирањето на македонското малцинство е структурна, системска повреда на ICERD.
- Економските податоци: Корелацијата прецизно изразена; скриени докази за расна дискриминација на ЕУ врз Македонците
2.1 Намалувањето на БДП
Податоците на Евростат покажуваат дека економијата на Западна Македонија била 18% помала во 2024 отколку во 2019 година, додека Југоисточниот регион се намалил за 20,5% во истиот период.¹⁴ Спротивно на тоа, агрегатниот БДП на ЕУ пораснал за 5,6%. Западна Македонија била еден од само петте подрегиони на ЕУ што забележале двоцифрен пад.¹⁵
Овие бројки ја утврдуваат основата на корелацијата: двата подрегиони со документирани етнички македонски популации и судски верифицирани повреди на член 11 се истовремено двете најслабо економски рангирани регионални економии во ЕУ.
2.2 Структурата на корелацијата
Корелацијата има три аналитички оски:
· Просторна кореспонденција: Регионите со најдокументирани ограничувања на македонските малцински права се истите региони што доживуваат најтешки намалувања на БДП во ЕУ.
· Временска кореспонденција: Клучните пресуди на ЕСЧП (2005 за Грција; 2001 за Бугарија) претходат и структурно се преклопуваат со периодот на акутна регионална економска дивергенција (2019–2024), задоволувајќи ги временските предуслови за каузална патека.
· Ранг-кореспонденција: Подредувањето е точно: Југоисточниот регион (−20,5%) е најтешкото намалување во ЕУ, веднаш проследено со Западна Македонија (−18%). Ако корелацијата беше спуриозна, двата подрегиони со најизразена евиденција за парници за малцински права не би го заземале апсолутниот врв на регионалниот економски пад во ЕУ.
Оваа трипартитна структура покажува дека корелацијата е статистички робусна, а не случајна. Таа исто така ги изложува границите на стандардниот наратив за „енергетска транзиција“: постепеното исфрлање на лигнитот влијае на многу региони во ЕУ, но само овие две поврзуваат тешка структурна контракција со документирано системско потиснување на малцинските права.
2.3 Критичен комплицирачки фактор: Доходот на домаќинствата
Нето расположливиот доход по жител во Западна Македонија се зголемил од 10.700 евра во 2019 на 13.200 евра во 2023 година — 23,4% номинален раст.¹⁶ Бидејќи БДП мери агрегатно производство во границите на регионот, додека нето расположливиот доход ги мери ресурсите достапни за жителите (вклучително фискални трансфери, пензии и социјални бенефиции), корелацијата документирана овде е специфично
локализирана. Таа ја изолира врската помеѓу ограничувањата на малцинските права и намалувањето на регионалното производство, а не агрегатното осиромашување на домаќинствата.
Ова доуточнување ја зајакнува основната теза: феноменот е структурен колапс на локализираната производна база на регионот — конзистентен со модели во кои институционалната дискриминација го одвраќа формалното претприемништво, го забрзува одливот на квалификуван човечки капитал и ги зголемува премиите за ризик при регионална алокација на капитал.
2.4 Факторот лигнит и неговата недоволна објаснувачка моќ
Западна Македонија историски зависела од ископ на лигнит и производство на електрична енергија од јаглен. Агендата за декарбонизација на ЕУ наложува постепено исфрлање, поддржано со 80,7 милиони евра од Фондот за праведна транзиција за диверзификација.¹⁷ Но хипотезата за енергетска транзиција е нецелосна.
Прво, таа не објаснува зошто Југоисточниот регион забележал уште пострмна контракција и покрај различната индустриска матрица. Второ, таа не објаснува зошто други региони на ЕУ зависни од јаглен што поминуваат идентични транзиции избегнале споредливи контракции. Трето, таа не ја разјаснува прецизната просторна и ранг-кореспонденција во делот 2.2. Лигнитот е главен ендоген збунувачки фактор што бара статистичка контрола, а не сеопфатно алтернативно објаснување.
- Механизми на пренос, алтернативни објаснувања и моделирано контрафактичко сценарио
3.1 Предложени механизми
Корелацијата се усогласува со утврдени макроекономски механизми на пренос: одлив на човечки капитал, потиснување на локализираното претприемништво и зголемени премии за ризик за инвестиции во фиксен капитал. ОЕЦД документирала дека системската дискриминација наметнува мерливи економски трошоци преку изгубена продуктивност и вештачки нарушувања во учеството на пазарот на труд.¹⁸ Иако овие макро-динамики се добро утврдени, изолирањето на точниот дел од варијансата на производството припишлив на дискриминацијата во овие два подрегиони останува тековна емпириска задача.
3.2 Алтернативни објаснувања
Егзогени варијабли — поширока деиндустријализација, локализиран демографски пад, географска периферност и влијанието на војната Русија–Украина врз специјализираната индустрија за извоз на крзно во Костур — се вистински макроекономски збунувачки фактори.¹⁹ Но ниту еден не ја поништува примарната корелација. Колективно, тие немаат објаснувачка моќ да ја објаснат прецизната просторна и ранг-кореспонденција помеѓу потиснувањето на малцинските права и колапсот на агрегатното производство.
3.3 Рамката Глигоров–Босевски: Моделирање на контрафактичкото сценарио
Анализата на PelaNet од Глигоров и Босевски ја обезбедува теоретската рамка за оценување како институционалната дискриминација генерира негативни макроекономски екстерналии, додека експлицитно го моделира контрафактичкото сценарио на европска интеграција.²⁰ Нивната забелешка се задржува: преведувањето на повредите на член 11 во мерливи макроекономски контракции е робусна теоретска теза, а не формализиран судски наод. Сепак, стратешкото политичко контрафактичко сценарио е сеопфатно оценето.
Рамката тврди дека еврозоната е нецелосна монетарна унија која нема и консолидирана фискална унија и заедничка суверена фискална заштитна мрежа. Ова ги остава земјите-членки како одвоени кредитни ентитети во унифициран монетарен систем,²¹ создавајќи системска „јамка на пропаст“ помеѓу суверениот ризик и стабилноста на домашното банкарство. Оваа ранливост ја остава унијата високо подложна на асиметрични шокови и брза финансиска зараза. Грчката криза на суверен долг е клучна студија на случај што покажува како локализираните ликвидносни недостатоци можат брзо да станат системски макрофинансиски стрес на ниво на блок.²²
Оваа структурна критика се совпаѓа со мејнстрим макроекономската теорија, особено со работата на Пол Кругман за оптималните валутни области.²³ Кругман тврди дека без федерализиран фискален трансферен механизам, прилагодувањето на асиметрични шокови во еврозоната е присилено врз внатрешна номинална девалвација и локализирана
невработеност. Заедничката валута, значи, ги врзува ранливите периферни економии за крута рамка во која макроекономското излегување станува рационално политичко разгледување.²⁴ Ова е фундаментална структурна критика на дизајнот на ЕМУ.
Користејќи ја оваа основа, контрафактичкото сценарио на нечленство на Северна Македонија во ЕУ е моделирано на маргината:
· Надвор од еврозоната (задржување на монетарниот суверенитет): Го задржува флексибилниот номинален девизен курс, независните домашни механизми на каматни стапки и неограничената функција на кредитор од последна инстанца. Компромисите вклучуваат структурно повисоки основни трошоци за задолжување и поголема изложеност на надворешна нестабилност на платниот биланс.
· Во еврозоната (отсуство на фискална унија): Ги елиминира трансакциските трошоци за девизен курс и го намалува основниот ризик од инфлација, но бара целосно жртвување на критичните механизми за апсорпција на шокови. Ја изложува домашната економија на увезена суверена зараза и ја лишува државата од конкурентни девалвации за враќање на надворешната рамнотежа за време на макроекономски шок.²⁵
PelaNet заклучува експлицитно: во системска криза во еврозоната поттикната од зараза — високо веројатна поради неадресирани структурни недостатоци — оптимална одбрана на Северна Македонија е да остане надвор од непосредниот институционален периметар. Таа ги задржува суверените монетарни и фискални алатки што структурно им биле ускратени на периферните членки на ЕУ како Грција.²⁶
Оваа анализа не тврди неизбежен колапс на ЕУ или нула опортунитетни трошоци од нечленство. Наместо тоа, таа го оценува маргиналниот ризик: асиметричната макроекономска негативна страна од приклучување кон нецелосна монетарна унија на ЕУ ги надминува проектираните придобивки, особено кога таа унија тајно опфаќа системската дискриминација документирана во делот 1. Моделираното контрафактичко сценарио, следствено, дава дефинитивна рационалност за опстанок, а не само пасивна или претпазлива стандардна политика.
- Политички импликации: Од корелација до стратегија
За Северна Македонија, основната дебата е помеѓу подлабока европска интеграција и зачувување на макроекономскиот суверенитет. Рамката Глигоров–Босевски се залага за задржување на независниот монетарен суверенитет заедно со продолжена интеграција во НАТО.²⁷
Овој текст не проектира институционален колапс на ЕУ во специфичен временски рок, ниту тврди дека нечленството гарантира просперитет. Емпириското тврдење останува тесно: зачувувањето на монетарниот суверенитет одржува витални капацитети за апсорпција на шокови што членството во еврозоната — во отсуство на консолидирана фискална унија — структурно би ги елиминирало. Во сценарио на системска зараза во еврозоната, овој автономен капацитет разликува суверен политички актер од пасивен примач на политики.
Робусната корелација во делот 2 го оправдува вклучувањето на институционалните и димензиите на човековите права во макроекономското прогнозирање. Стандардните дијагнози за периферен регионален пад — енергетски транзиции, деиндустријализација, географска периферност — систематски ја испуштаат институционалната дискриминација како структурно оптоварување врз регионалното производство. Интегрираната политичка рамка мора истовремено да се занимава со економска диверзификација, заштита на човековите права и институционални реформи.
Оптимална позиција на Северна Македонија е, следствено, да ја задржи монетарната флексибилност потребна за апсорпција на надворешни шокови, да одржува тврда безбедносна интеграција преку НАТО и да го третира потенцијалното пристапување во ЕУ како строго условено од тоа Унијата да ги реши и структурните недостатоци во фискалната архитектура и нерешената евиденција за спроведување на малцинските права.
- Заклучок
Корелацијата идентификувана овде е емпириски документирана и статистички робусна: двете најслабо економски рангирани регионални економии во ЕУ помеѓу 2019 и 2024 година се токму двата подрегиони со најопширно документирана евиденција за државно санкционирани ограничувања на македонските малцински права.
Оваа просторна и ранг-кореспонденција е изведена од два независни верифицирани сета на податоци: регионалните сметки на Евростат и пресудите на ЕСЧП.
Правната карактеризација е поткрепена со систематско мапирање врз ICERD: судски утврдените факти на ЕСЧП ги задоволуваат основните оперативни елементи на расната дискриминација според елементот „ефект“ на Конвенцијата, и покрај тоа што Судот нема предметна јурисдикција сам да издаде таква формална карактеризација.
Иако каузалната интерпретација останува отворена, а надворешните фактори како наложеното постепено исфрлање на лигнитот се примарни двигатели во области како Западна Македонија, овие збунувачки фактори не ја поништуваат забележаната корелација. Контрафактичкото политичко прашање е ригорозно моделирано, а рамката покажува дека одржувањето на монетарната неинтеграција е рационална стратегија за опстанок против структурните кревкости на еврозоната. Ова се усогласува со мејнстрим макроекономските критики за валутна унија која нема централизиран фискален противтежок.
Конечната анализа почива на четири столба: документирана корелација, поддржана правна карактеризација, моделирано контрафактичко сценарио и отворена каузација. Системската дискриминација е фундаментална повреда на човековите права независно од економските екстерналии. Сепак, изразената веројатност дека таквото институционално исклучување наметнува тешки макроекономски трошоци е силно корелирана со најтешките регионални контракции во ЕУ. Во крајна линија, стратешката одлука на Северна Македонија да остане надвор од нецелосна монетарна унија е рационална системска оценка на асиметричниот ризик — а не неуспех на институционалната амбиција.
Фусноти
¹ Европски суд за човекови права, „Уранио Токсо и други против Грција“, Апликација бр. 74989/01, Пресуда од 20 октомври 2005; Европски суд за човекови права, „Станков и Обединетата македонска организација Илинден против Бугарија“, Апликации бр. 29221/95 и 29225/95, Пресуда од 2 октомври 2001.
² Обединети нации, Меѓународна конвенција за елиминирање на сите форми на расна дискриминација, усвоена 21 декември 1965, влезе во сила 4 јануари 1969, член 1(1).
³ Стив Глигоров и Љупчо Босевски, „Економски временски бомби што отчукуваат: Разоткривање на тајниот дизајн на ЕУ да ја уништи Северна Македонија“, PelaNet, 31 август 2026, https://pelanet.mk/?p=81905.
⁴ Евростат, Регионален годишник на Евростат 2026 (Луксембург: Канцеларија за публикации на Европската унија, 2026); види и Greek Reporter, „Економијата на Западна Македонија се намали за 18% помеѓу 2019 и 2024“, 23 октомври 2026, https://greekreporter.com/2026/10/23/western-macedonia-economy-gdp-decline/.
⁵ Обединети нации, Меѓународна конвенција за елиминирање на сите форми на расна дискриминација, усвоена 21 декември 1965, влезе во сила 4 јануари 1969.
⁶ Исто, член 1(1).
⁷ Комитет на Обединетите нации за елиминирање на расната дискриминација, Општа препорака XIV за член 1, став 1, од Конвенцијата, CERD/C/GC/14 (1993), пар. 1.
⁸ „Уранио Токсо и други против Грција“, види фуснота 1, пар. 6–13.
⁹ Исто, пар. 43.
¹⁰ „Станков и Обединетата македонска организација Илинден против Бугарија“, види фуснота 1, пар. 8–12.
¹¹ Исто, пар. 15.
¹² Исто, пар. 112.
¹³ Комитет на Обединетите нации за елиминирање на расната дискриминација, Завршни забелешки за комбинираните дваесет и трети и дваесет и четврти периодичен извештај на Грција, CERD/C/GRC/CO/23-24 (2024), пар. 12.
¹⁴ Евростат, види фуснота 4.
¹⁵ Исто.
¹⁶ Greek Reporter, види фуснота 4.
¹⁷ Европска комисија, „Транзицијата кон позелена иднина на Западна Македонија е првиот проект поддржан од Механизмот за заеми за јавниот сектор на Европската унија“, соопштение за медиуми, 2023.
¹⁸ Организација за економска соработка и развој, Справување со дискриминацијата во Европската унија: Ефектите од дискриминацијата врз економските можности (Париз: OECD Publishing, 2025).
¹⁹ Greek Reporter, „Како војната Русија–Украина преку ноќ ја опустоши индустријата за крзно во грчкиот град Костур“, 30 март 2026, https://greekreporter.com/2026/03/30/russia-ukraine-war-ravaged-fur-trade-greece-city-kastoria/.
²⁰ Глигоров и Босевски, „Македонски благослов во маскирана форма: Како расното исклучување од ЕУ и заразата од ММФ ја претвораат суверената замка во краен штит за Северна Македонија“, PelaNet, 20 октомври 2026, https://pelanet.mk/?p=82329.
²¹ Глигоров и Босевски, „Економски временски бомби што отчукуваат“, види фуснота 3, дел за макроекономски ризици.
²² Исто, дел за грчката криза како студија на случај.
²³ Пол Кругман, „Спасување на еврото“, The New York Times, 2011; види и Пол Кругман, „Еврото: Зошто не успеа“, The New York Times, 2012.
²⁴ Пол Кругман, „Економскиот стегач на Грција“, The New York Times, 2015.
²⁵ Глигоров и Босевски, „Економски временски бомби што отчукуваат“, види фуснота 3, дел за маргинална анализа и калкулус за пристапување.
²⁶ Исто, заклучок.
²⁷ Глигоров и Босевски, „Македонски благослов во маскирана форма“, види фуснота 20, заклучок.
Глигоров и Бошевски
Колумните се лични ставови на авторите и Pelanet.mk не носи одговорност за нив