Битката за Битола го запечати крајот на петвековното османлиско владеење
Битола, еден од најзначајните градови во Македонија и административен центар на Битолскиот вилает, во ноември 1912 година станала сцена на една од најголемите воени пресметки во Првата балканска војна. Битката кај Битола, позната и како Битолска битка, се водела од 16 до 19 ноември и завршила со пораз на османлиската Вардарска армија и влегување на српската војска во градот.
По поразот кај Куманово, османлиските воени сили се повлекле кон Битола, каде што се обиделе да воспостават последна посериозна одбранбена линија. Градот имал големо стратешко значење поради својата положба, воените и административните установи и важните патни правци што го поврзувале со Прилеп, Охрид, Ресен и Лерин. За османлиската команда, одбраната на Битола била обид да се запре натамошното напредување на српската војска низ Македонија.
Борбите започнале на 16 ноември, на северните и северозападните приоди кон градот. Османлиските единици зазеле утврдени позиции на околните ридови и возвишенија, користејќи го тешкиот терен како природна одбранбена предност. Особено жестоки судири се воделе во реонот на Облаково, каде што контролата врз височините имала пресудно значење за понатамошниот тек на битката.
Временските услови дополнително ги отежнувале борбите. Дождот, калливиот терен и надојдените водотеци го забавувале движењето на војниците и артилеријата. Српската пешадија на одделни позиции морала да напредува без целосна артилериска поддршка, додека османлиските сили пружале силен отпор. Во текот на 17 и 18 ноември борбите продолжиле со големи загуби на двете страни. За османлиската одбрана особено тежок удар било губењето на важните возвишенија околу градот, по што нејзините позиции почнале да се распаѓаат.
На 18 ноември, со продорот на српските сили и повлекувањето на османлиските единици, станало јасно дека одбраната на Битола е пред распаѓање. Вардарската армија се повлекувала во повеќе правци, кон Лерин, Ресен и Охрид, оставајќи зад себе дел од воената опрема и артилеријата. На 19 ноември српската војска влегла во Битола, со што завршила битката и била окончана османлиската воена власт во градот.
Поразот кај Битола имал пошироко воено значење. Со него била разбиена организираната воена сила на османлиската Вардарска армија, а завршила и главната српска воена операција против османлиските сили во овој дел на Македонија. Битолската битка затоа не била само борба за еден град, туку пресвртница во текот на Првата балканска војна.
За Битола, последиците биле историски. По повеќе од пет века османлиско владеење, градот влегол во нов политички и општествен период. Османлиската епоха оставила длабоки траги во неговиот урбан развој, архитектурата, трговијата и културниот живот. Битола, позната како град на конзулите, со својата богата историја и мултикултурна традиција останала еден од најважните урбани центри на Македонија.
Но, крајот на османлиската власт не значел и создавање слободна македонска држава. По Битолската битка, градот и овој дел од Македонија преминале под српска власт. Наместо национална самостојност, следувал нов период на политички промени, поделби и воени судири, а прашањето за македонската државност продолжило да ја обележува историјата на народот.
Битката за Битола од ноември 1912 година останува еден од големите историски пресврти во минатото на градот. На 19 ноември завршило повеќевековното османлиско владеење, но не и борбата на македонскиот народ за сопствена слобода и државност. Битола го затворила едно историско поглавје, но пред Македонија допрва претстоеле нови, тешки и судбоносни години.